چند روز پیش، یادداشتهایی از دکتر د.ت.سوزوکی (Daisetsu Teitaro Suzuki) (1966-1870) را بازخوانی میکردم. سوزوکی، استاد و اندیشمند بزرگی بود که در معرفیِ طریقت ذن بودیسم به غرب و جهان، نقش برجسته و بسزایی داشت.
در یادداشت استاد سوزوکی، به قسمت جالبی برخوردم. وی بعد از مختصر شرحی در خصوص زادگاه و خانوادهاش و مصیبتهایی که در نوجوانی با آنها دست بهگریبان شده بود، کمکم به سمت مذهب خانوادگیاش «رینزایی ذن» روی میآورد. در یادداشت وی اینطور آمده: «…در هفده یا هجده سالگی، این بدبختیها من را به فکر کردن دربارهی کارمایم انداخت. چرا بایست در آغاز زندگیام، چنین بیبهرهگیهایی را تجربه میکردم؟ آنگاه اندک اندک اندیشههایم به دین رو آورد و از آنجا که دین خانوادهام شاخهی رینزایی ذن بود، عجیب نبود که دنبال پاسخ بعضی از گرههایم به ذن رو کنم. بهیاد میآورم آن روزها به معبد رینزایی شهرمان که کوچکترین دیر رینزایی شهر کانازاوا بود میرفتم و از راهب دیر دربارهی ذن میپرسیدم. مانند بسیاری از دیگر راهبها که آن روزها در دیرهای شهرهای کوچک بودند، او چیزهای چندانی نمیدانست. جالب آنکه او حتا هکیگانروکو را هم نخوانده بود. از اینرو دیدارم با او چندان دوام نیافت…»
برای سوزوکی، عجیب بود که راهب و سرپرست یک دیر ذن، حتا کتاب هکیگانروکو را نخواندهبود. حقیقت امر آن است که در طریقت ذن، هیچ کتاب مقدسی مشابه قرآن و انجیل و غیره وجود ندارد، حتا کتاب مقدس، مشابه کوجیکی و دائو دِ جینگ هم که بخشی از متون مذهبی آیین شینتو و دائو محسوب میشوند هم جایی ندارد، اما با اینحال، یادداشتها و متونی از گذشتهی طریقت، بهجای مانده که در طرح تعلیمات ذن، از آنها بهره میگیرند. این کتابها، عموما شامل روایتها، گفتار اساتید ذن و کوآنهاییست که ثبت و ضبط شدهاند. این روایتها در زمانهای گذشته، بهصورت شفاهی متداول بوده و گاه، استادی به جمعآوری و منسجم کردن آنها پرداخته، و گاهی حاشیه، ضمیمه و شرح و تفسیری نیز پیرامون آنها نوشتهشدهاست.
یکی از برجستهترین این مجموعه روایتها در طریقت ذن، همان کتابیست که سوزوکی به آن اشاره داشت؛ هکیگانروکو، یادداشتهای خرسنگ آبی.
«یادداشتهای تختهسنگ آبی» یا «یادداشتهای خرسنگ آبی» (Blue Cliff Record) (چینی:Bìyán Lù؛ ژاپنی:Hekiganroku) مجموعهای از کوآنهای (koan) مکتب «چن» (Chán) (ژاپنی: ذن-Zen) بوداییست که در زمان دودمان سونگ (Song) در چین و در سال 1125 میلادی، توسط استاد «یوآنوو» (Yuanwu Keqin) (1135-1063) جمعآوری و تکمیل شد. یوآنوو، پینوشتها و شرح و تفسیراتی را به روایتها افزود. این کتاب، پیش از آنکه توسط یوآنوو جمعآوری شود، توسط اساتید و بزرگان طریقت چن در چین، نگارش یافتهبود و یوآنوو، آنرا یکدست و منسجم کرد و یادداشتهایی به آن افزود.
جانشین استاد «یوآنوو» به نام «داهویی» (Dahui Zonggao) از این یادداشتها برای آموزش رهروان، استفاده کرد و آنها را با روش سوزاندن، روی تخته چوبهایی حک کرد.
روایت است که «دوگن ذنجی» (Dogen Zenji) (1253-1200) پایهگذار مکتب «سوتو ذن» در ژاپن که برای شناخت ذن، به چین سفر کرد و سالها در آنجا اقامت داشت، شبِ پیش از بازگشتش از چین به وطن خود، برای اولین بار کتاب را دید و تمام شب را به تهیهی نسخهی دستنویسی از آن پرداخت و با خود به ژاپن برد. البته با توجه به حجم کتاب، بعید بهنظر میرسد که این روایت، منطقی باشد.
به هر حال، این کتاب از معتبرترین منابع ذن (چن) محسوب میشود و خواندنش برای رهروان این طریقت، میتواند روشنگریهایی را در بر داشته باشد.
برای دانلود نسخهی انگلیسی این کتاب، به قسمت جعبه در همین وبلاگ مراجعه کنید.
وبلاگ علی فرحبخش (موگِن) 