«هایکو» یک قالب شعری بسیار مشهور ژاپنیست که بیانیست بسیار کوتاه از ذهنیت و دیدگاههای مردم سرزمین آفتاب تابان به جهان هستی. این دیدگاه ممکن است گاه آنقدر متمرکز باشد که در یک شکوفهی گیلاس خلاصه شود و یا جهیدن غوکی در آب.
صدها سال پیش در نتیجهی مسابقات شعر، یک قالب شعری در ژاپن پیدا شد که به «هوکو» (Hokku) یا «هایکو» (Haiku) معروف شد. چنین شعرهایی را «هایکای» (Haikai) هم میگفتند، اما واژهی هایکو اکنون کاربردی عمومیتر یافتهاست. هایکو دارای قالبی بسیار ساده است. فقط سه سطر دارد، پنج هجا در سطر اول، هفت هجا در سطر دوم و پنج هجا در سطر سوم، رویههمرفته هفده هجا.
اندیشههای بسیار گوناگونی را میتوان در این دایرهی محدود بازگفت. اینها برخی از مضامین دلخواه شاعران هایکوسرای ژاپنیست: کوتاهی عمر، زن، پرندگان و جانوران دیگر، حشرات، درختان و گلها، کوهها، ماه و آفتاب، برف و باران و مه و جلوههای دیگر طبیعت .
در هایکو، نمادگرایی، فراوان بهکار برده میشود و نیز اشارههایی پنهان که غالبا لطیف است، گر چه به زبانی ساده بیان شدهباشد. برای شاعر هایکوسرا، مشاهدهی دقیق طبیعت و عشق به آن، در هایکو باز گفته میشود. بسیاری از هایکوها، نگارهها یا تصویرهای کلامی زیباییست، اما نه توصیف پر از ریزهکاری و پرکار. نگفتهها و نیامدهها در آن بسیار است و خواننده مختار است که آنها را در اندیشهی خود پر کرده و به هر شکلی که میخواهد تعبیر کند. کم نیست هایکوهایی که میتوان آنها را به چندینگونه تعبیر کرد، زبان ژاپنی از ایننظر بسیار انعطافپذیر است.
نفوذ نیرومند آیین بودایی «ذن» (Zen) با تاکید آن بر عرفان و نظارهی احوال درونی، در بسیاری از اینگونه شعرها آشکار است. تعجبی هم ندارد، چون بسیاری از هایکوسرایان، یا از رهروان زائر بودند یا از دیرنشینان.
هایکو را باید بارها و بارها خواند، زیرا اغلب در هر بار خواندن به کشف تعبیر تازهای میرسیم. خواننده در این شعرها نباید پی وزن و قافیه و اینجور چیزها بگردد.
هایکو شکل کوتاه شدهی قالب شعری «تانکا» (Tanka) است. «تانکا» سیویک هجا دارد و در پنج خط به ترتیب 7-7-5-7-5 هجا نوشته میشود.
شکلگیری هایکو و تکامل آن روند مدتداری را پیمود، اما بسیاری بر این باورند که سر آغاز جهش هایکوسرایی، با هایکویی به نام «برکهی کهن» (Furu ike ya) شکل گرفت.
این هایکو را «ماتسوئو باشو» (1694-1644) (Matsuo Basho) سرود. متن هایکو اینست :
«برکهی کهن، آه !
جهیدن غوکی،
صدای آب»
باشو را عموما بزرگترین هایکوسرای ژاپن قلمداد میکنند که در اوایل دورهی «ادو» (Edo) در ژاپن میزیست. (نام وی، باشو، بهمعنای درخت موز است.) وی که از رهروان مکتب ذن بودایی بود، با خلاقیت و احساسات عمیق خود، مظامین نو و پرباری را در هایکو خلق کرد که تاثیر «ذن» بر آن کاملا مشهود است. بسیاری معتقدند که هایکوسرایی باشو، آغاز دوران جدیدی در شعرسرایی ژاپن بود.
درخصوص باشو و هایکوسرایی، دکتر «سوزوکی»(Suzuki) – محقق برجستهی ذن بودیسم و از جمله اولین کسانی که ذن و بنمایههای آن را به غرب معرفی کرد – معتقد است: «پیش از باشو، کار هایکوسرایان بازی با کلمات بود و همین باشو را بر آن داشت که شأن هایکو را به مرتبهی بالاتر برساند. میتوان گفت که هایکو از راههای گوناگون، بازتاب منش ژاپنیست. ژاپنیها به درازگویی خوگر نیستند، استدلالی نیستند و از انتزاعات عقلی میپرهیزند. بیشتر شهودیاند و چنین میپسندند که واقعیتها را چنانکه هستند، بیهیچ تفسیر، خواه تفسیر عاطفی و خواه مفهومی، بیان کنند.»
«باشو» در سفرهای بسیاری که داشت، هایکوهای ناب و زیبایی سرود که از هایکوهای بزرگ و برجستهی جهان محسوب میشوند. پس از وی بسیاری از هایکوسرایان به پیروی از باشو روی آوردند و البته در این میان، سبکهای گوناگون و مختلف دیگری نیز پدید آمد.
آنچه مسلم است، «ذن» تاثیر عمیقی بر بنمایههای هایکوسرایی برجای گذاشت و بر ظرافتها و عمق آن افزود. برای درک و نفوذ به اعماق هایکو، در ابتدا شناخت و نفوذ به تار و پود تاریخ و فرهنگ ژاپن بسیار موثر خواهد بود، و نیز رویت هایکو از منظری فاقد قضاوت و صرفا نگاهی نظارهگرگونه، به روند درک هایکو کمک بسیاری خواهد کرد. شاید نتوان هایکو را شعر ذن نامید اما مسلما نمی توان تاثیرات ذن بر هایکو را انکار کرد و یا بنیانهای این دو را از یکدیگر مجزا دانست.
برانداز یک هایکوی اصیل، بدون توجه به فرهنگ و سنتهای ژاپن، عموما برداشتهای درست و عمیقی را به همراه نخواهد داشت.
بهطور مثال به این هایکو توجه کنید:
«هیچیک سخنی نگفتند،
نه میزبان، و نه میهمان
و نه گلهای داوودی»
برای ما شاید این هایکو، تلخ بهنظر برسد و روایت یک کدورت باشد. اما این هایکو در زیباترین شکل ممکن، در حال بیان یک مراسم چای ژاپنیست که در طول آن، هیچ سخنی به میان نمیآید و حاضران، فقط از مراسم تهیهی چای و نوشیدن آن، لذت میبرند و بس.
علی فرحبخش
این مقاله، ۲۵ فروردین 1391 در رادیو کوچه منتشر شد.
هایکو و تاریخچهی آن – دانلود فایل پیدیاف مقاله
**********
منبعها:
1- بیوکان، دانیلسی، صد هایکوی مشهور، ترجمهی ع. پاشایی، نشر دنیای مادر، 1369
2- دبون، گونتر، شکوفههای آلوبن، ترجمهی علی عبدالهی، نشر مینا، 1381
3- سوزوکی، د.ت، ذن و فرهنگ ژاپنی، ترجمه ع. پاشایی، نشر میترا، 1378
4- شاملو، احمد و ع. پاشایی، هایکو، نشر چشمه، 1376
وبلاگ علی فرحبخش (موگِن) 