پیدایش ذن بودیسم، با نام پایهگذار این طریقت، بودیدارما (Bodhidharma) پیوند دارد. با اینحال، سرآغاز ذن، به گوتمه بودا (Gautama Buddha) و تعالیم او (دارما – Dharma) باز میگردد.
بر طبق گزارشات تاریخی، بودیدارما در هند زاده شد. وی بهمدت چهل سال، نزد پراجناتارا (Prajnatara) به شاگردی پرداخت و بهعنوان جانشین استادش، بیستوهشتمین جانشین از سلسله جانشینان گوتمه بودا شد. در خصوص تاریخ و محل تولد بودیدارما، نظرات مختلفی وجود دارد، حتا بعضی وی را ایرانی میدانند. رد پاین (Red Pine) در گزارشی پیرامون بودیدارما، سال تولد او را 440 میلادی، در کانچی (Kanchi)، پایتخت پادشاهی جنوب پالاوا (Pallava) در هند ذکر میکند1. با وجود اختلاف نظرهای تاریخی در خصوص سال و محل تولد بودیدارما، در خصوص شاگردی وی نزد پراجناتارا و دست یافتن او به لقب بیستوهشتمین جانشین از سلسله جانشینان بودا، تردیدی وجود ندارد.
در سنت بودایی، مفهومِ انتقال دارما2، در همان زمانِ بودا پدید آمد. همچنین، شکلگیری اولین جرقههای سنگه (Sangha) یا انجمن نیز با مفهوم انتقال دارما، توسط یکی از برجستهترین شاگردان و پیروان بودا بهنام ماهاکاشیاپا (ماهاکاسیاپا) (Mahākāśyapa) شکل گرفت.
در بررسی زندگی و تعالیم بودا، نام آناندا (Ananda) یکی از شاگردان محبوب بودا، بیشتر از هر نام دیگری شناخته شدهاست. اما اولین شخصی که توانست جوهره و ذاتِ دارما (آموزههای بودا) را کاملا درک کرده و به جانشینی بودا برسد، ماهاکاشیاپا بود. همچنین، وی نخستین کسی بود که پس از درگذشت بودا، اولین انجمن بودایی را تشکیل داد.
در فصل ششم سوترای نیلوفر (Saddharma Puṇḍarīka Sūtra) ذکر شدهاست که بودا، رسالت روشنگری را به چهار تن از شاگردان خود واگذار کرد:
ماهاکاشیاپا،
سوبوتی (Subhuti)،
ماها کاتیایانا (Maha Katyayana)
و ماهامائوگالیایانا (Mahamaudgalyayana).
بنابر سنت ذن، ماهاکاشیاپا، اولین کسی بود که بودا، جوهر انتقال آیین را به وی سپرد. در روایتها آمدهاست که بودا، شاگردان خود را فرا خواند، آنگاه آرام نشست و بیهیچ سخنی، گل سفیدی را در دست گرفت و بالا برد. جمعیت رهروان، در سکوت بودند. فقط ماهاکاشیاپا بود که لبخند آرامی زد. آنگاه، بودا اعلام کرد که ماهاکاشیاپا، بهراستی تعالیم او را درک کرده، و آیین را به وی منتقل کرد.
در خطابهی بودا که به موعظهی گل3 شهرت یافته، اینچنین آمدهاست:
«من حامل چشم دارمای راستین هستم، درک حیرتآور نیروانا، حقیقتِ بیشکل، دروازهی آرام دارما که با واژگان و کلمات، قابل بیان نیست و فارغ از متون مقدس است. من این حقیقت راستین را، به ماهاکاشیا واگذار میکنم.»
و به این ترتیب، آیین و تعالیم بودا، که در نهایت، ورای تمامی واژگان و کلمات و متون مقدس است، به ماهاکاشیاپا رسید و بعد از او نیز، جوهره و ذات تعالیم گوتمه بودا به بودایان بعدی، منتقل شد. انتقالی که ورای متون مذهبی و کلمات و شرح و تفسیر است. بههمین دلیل، در سنت ذن نیز، تجربهی طریقت، فارغ از دستنوشتهها و متون مقدس آیینی، اصلی اساسی شد که بر پایهی تجربهی فردی، استوار بود و هست.
در رسالهی نغمهی بیداری4 (Zhèngdào gē) اثر یونگجیا سوآنجوئه (Yongjia Xuanjue) (713-665) – که یکی از شاگردان مشهور هویینِنگ5 (Huìnéng)، ششمین پیشوای ذن در چین بود – ذکر شدهاست که بودیدارما، بیستوهشتمین پیشوا پس از ماهاکاشیاپا، شاگرد شاکیامونی بودا (Śākyamuni Buddha) و اولین پیشوای طریقت چن (Chan) بودایی بود. در متن کتاب، اینگونه آمدهاست:
«ماهاکاشیاپا، نخستین بود، و پس از وی، گوهر انتقال آیین، جریان یافت
در غرب6، بیستوهشت پدر7 (پیشوا)، در راه وی قدم نهادند
چراغ راه، از فراز دریا گذشت و به این سرزمین8 رسید
و بودیدارما، در اینجا نخستین پدر شد
ردای9 او، همانگونه که همگان میدانیم، شش پدر را در برگرفتهاست10
و بدینسان، ذهنهای بیشماری، بهسوی روشنی، رهسپار شدند»
بدین ترتیب، در بنشناسی ریشههای تاریخی ذن، ماهاکاشیاپا نقش برجستهای دارد. بودیدارما، حامل معرفتی بود که از بودا به ماهاکاشیاپا و سلسله بودایان پس از وی رسید. ماهاکاشیاپا را گاهی، «پدر سنگه» (انجمن بوداییان) نیز مینامند.
در پایان این یادداشت، نام و شهرت سلسله جانشینان بودا از ماهاکاشیاپا تا بودیدارما را میتوانید مشاهده کنید.
* Buddha / Gautama Buddha
1 Mahākāśyapa
2 Ānanda
3 Śāṇavāsa
4 Upagupta
5 Dhṛṭaka
6 Miccaka
7 Vasumitra
8 Buddhānandi
9 Buddhamitra
10 Pārśva
11 Puṇyayaśas
12 Ānabodhi / Aśvaghoṣa
13 Kapimala
14 Nāgārjuna
15 Kāṇadeva
16 Rāhulata
17 Saṅghānandi
18 Saṅghayaśas
19 Kumārata
20 Śayata
21 Vasubandhu
22 Manorhita
23 Haklenayaśas
24 Siṃhabodhi
25 Vasi-Asita
26 Puṇyamitra
27 Prajñātāra
28 Dharma / Bodhidharma
علی فرحبخش
**********
پینوشتها:
1- مرگ بودیدارما احتمالا در 528 میلادی بودهاست.
2- Dharma transmission
3- این سوترا در واقع روایت یک رویداد است که در مکتب ذن، توجه خاصی به آن دارند. این روایت در ژاپنی به nengemishō شهرت دارد؛ بهمعنای تحتاللفظی «نشان دادن گل، لبخند زیرکانه»
4- Song of Enlightenment
5- پس از ھوییننگ، نظام جانشینی در ذن، به سبک و سیاق پیشین آن از بین رفت و ذن به فرقهھای گوناگون تقسیم شد.
6- در این متن و متون مشابه در مکتب چن بودایی، غرب، بهمعنای غربِ سرزمین چین است، و نه بهمعنای متداول امروزین این واژه.
7- در ترجمهی انگلیسی متن، واژهی Father آمدهاست.
8- منظور، سرزمین چین است.
9- در سنت ذن، اعطای ردا و کاسهی استاد به شاگردش، بهشکل نمادینِ انتقال دارما درآمد.
10- منظور از «شش پدر»، خودِ بودیدارما و پنج جانشین بعدی او است. این پنج پیشوا عبارتند از: 1-هوئیکه 2-سنگزن 3-دائو سین 4-هونگژن 5-هوییننگ
استفاده از مقاله با ذکر منبع بلامانع است.
وبلاگ علی فرحبخش (موگِن) 